13930327-NBIC

فناوری‌های همگرا؛ چهره آینده جهان را ترسیم می‌کنند

بشر امروز‌ در آستانه یک رنسانس جدید در حوزه علم و فناوری ایستاده است. افزایش دانش و درک انسان نسبت به پدیده‌‌های پیرامون‌ خود – از ساختار و رفتار ماده در مقیاس نانو گرفته تا شیوه کارکرد سیستم بسیار پیچیده‌ای به نام مغز – موجب شده تا نسل جدیدی از علوم و فناوری‌ها توسعه یابد. فناوری‌هایی که هرچه پیش‌تر می‌روند به سطح بالاتری از تعامل و هم‌افزایی با یکدیگر دست پیدا می‌کنند. این فناوری‌ها در آینده‌ای نه‌چندان دور چهره جهان را دستخوش تغییراتی اساسی خواهند کرد و امروزه از آنها با عنوان «فناوری‌های همگرا» یاد می‌شود.

دانشمندان، آینده‌‌پژوهان و سیاست‌گذاران حوزه علم و فناوری، معتقد هستند در دهه پیش‌رو با افزایش تعاملات میان چهار فناوری کلیدی «نانوتکنولوژی»، «بیوتکنولوژی»، «فناوری اطلاعات» و «علوم شناختی»، موج جدیدی از فناوری‌ها پا به عرصه خواهند گذاشت. این فناوری‌های جدید که ذیل عنوان «فناوری‌های همگرا» مطالعه می‌شوند آینده جهان را دگرگون خواهند کرد. فناوری‌های همگرا می‌توانند با ایجاد بهبود فوق‌العاده در توانایی‌های انسان، ادوات و محصولات؛ کیفیت زندگی بشر را در همه حوزه‌ها افزایش دهند.
فناوری‌های همگرا (convergent technologies) برای اولین‌بار توسط روکو و ویلیام سیمز بریج (ihail C. Roco and William Sims Bainbridge) در سال 2001 در مقاله‌ای با عنوان «فناوری‌های همگرا برای بهبود عملکرد بشر پیشرفته» مطرح شده است. نویسندگان این مقاله ادعا می‌کنند که همگرایی به عنوان یک ترکیب همکاری از چهارفناوری عمده از علم و فناوری‌، که هر کدام در حال حاضر با سرعت سریع در حال پیشرفت‌اند در حال وقوع است‌.
پس از آن، «فناوری‌های همگرا، برای بهبود عملکرد بشر» در سال ۲۰۰۲ توسط بنیاد ملی علوم ملی ایالات متحده آمریکا و وزارت بازرگانی این کشور به صورت گزارشی معرفی شد‌. این گزارش شامل شرح و تفسیر از علم و فناوری‌هایی در زمینه‌های ترکیبی از نانوتکنولوژی، بیوتکنولوژی، فناوری اطلاعات و علوم شناختی (NBIC) توسط عوامل عمده در این زمینه‌ها بوده است.
پس از آمریکا در سال‌2004 ، اتحادیه اروپا نیز برای تغییر رویکرد تحقیقاتی در اروپا، گزارشی با عنوان«Societies Converging Technologies, Shaping the Future of European» منتشر نمود که در آن پس از معرفی NBIC و لزوم حرکت به سوی آن، مسیر پیش روی کشورهای اروپایی برای حرکت به سمت فناوری های همگرا را روشن نمود. اتحادیه اروپا روند حرکت خود به سمت NBIC را ادامه داد و در سال‌های بعدی نیز گزارش های مختلفی در مورد روند پیشرفت، آینده، خطرات و فرصت‌های پیش روی این حرکت را مطرح نمود. در این گزارش بر کاربردهای بالقوه از این فناوری در بهبود سلامت و غلبه بر ناتوانی‌های انسان و همچنین کار مداوم در برنامه‌های کاربردی از فن‌آوری‌های بحث شده است.
همگرایی نانوتکنولوژی، بیوتکنولوژی، فناوری اطلاعات و علوم شناختی (NBIC) در حال ایجاد مجموعه‌ای از ابزارهای قدرتمند است که این پتانسیل را دارند که به طور قابل‌توجهی سبب افزایش عملکرد انسان و همچنین تغییر جامعه، علم، اقتصاد و تکامل انسان شود.
با همگرایی NBIC می‌شود درک بیشتر و بهتری از عملکرد انسان در سه حوزه درمان، تقویت و تکامل پیدا کرد‌، علاوه بر این، همگرایی NBIC نشان‌دهنده چالش کاملا جدید برای دانشمندان، سیاستمداران و رهبران کسب‌و‌کار‌، کسانی که برای اولین بار می‌خواهند‌، با ابزار جدید و قدرتمند به بازار، جوامع، و شیوه زندگی شکل دهند. ظهور همگرایی NBIC ما را در راه‌های جدید، به تعادل خطر و بازگشت، تهدید و فرصت و مسئولیت‌های اجتماعی و مزیت رقابتی که ما را در قرن 21 به چالش کشیده است، قرار می‌دهد.

کشورهای پیشرو چه برنامه‌های برای توسعه فناوری‌های همگرا دارند؟

در حال حاضر بحث‌ها و برنامه‌های تحقیقاتی در خصوص فناوری‌های همگرا علاوه بر آمریکا در اروپا‌‌ (کشورهایی چون آلمان، اسپانیا، هلند، و غیره) و دیگر نقاط جهان از جمله کانادا، آفریقای، آسیا و امریکا لاتین نیز مورد اهمیت قرار گرفته و جایگاه ارزشمند و کلیدی را در حوزه سیاستگذاری علم و فناوری در این کشورها به خود اختصاص داده‌ است.
اروپا و آمریکا رویکردهای متفاوتی نسبت به فناوری‌های همگرا دارند. سیاست‌های کارآمدی به خصوص در چندسال اخیر در ایالات متحده در خصوص فناوری‌های همگرا شکل گرفته و دست‌خوش یک رویکرد بازار‌محور در توسعه فناوری شده است‌. طی برنامه‌ها و سیاست‌های اتخاذ شده در این کشور دولت موظف به اختصاص و ارائه بودجه به بخش پایه‌ای R&D با حفظ یک حداقل سطح ایمنی عمومی بوده و در غیر این صورت بودجه‌ای از سوی دولت به فعالیت‌های صنعتی داده نخواهد شد. برای نمونه بیش از ۳۰ درصد از سرمایه‌گذاری‌هایی که فدرال آمریکا در حوزه نانو‌تکنولوژی صرف می‌کند توسط وزارت دفاع ایالات متحد تامین می‌شود.
در مقابل رویکرد‌ اروپا در جهت توسعه با توجه کامل به ایمنی اجتماع و محیط‌زیست است‌. برنامه‌های تحقیقاتی فناوری‌های هم‌گرا در اروپا یک رویکرد تقاضا‌محور است و در آن با استفاده از فناوری‌های NBIC به نیازها و خواسته‌های اجتماعی پاسخ داده می‌شود. در حالی که ایالت متحده آمریکا در زمینه NBIC منحصرا بر افراد بشر (the individual human)، بهبود عملکرد انسان، در هر دو جنبه جسمی و شناختی (به عنوان مثال، در میدان جنگ، در مزرعه گندم، در کارو غیره‌) تمرکز دارد.
درکمیسیون اروپا و کشورهای عضو، پتانسیل‌های جدیدی از فناوری‌های همگرا (CTs) به رسمیت شناخته شده است. به همین دلیل، سرمایه‌گذاری خردمندانه در زمینه فناوری‌های همگرا سبب تحریک تحقیق علم و فناوری، تقویت رقابت اقتصادی پاسخگویی به نیازهای جوامع و شهروندان اروپایی شده است‌. اقدامات مقدماتی نیز برای اجرای برنامه‌ها و سیاستگذاری‌های فناوری‌های همگرا به عنوان یک اولویت تحقیقات موضوعی، در راستای توسعه فناوری‌های همگرا و ایجاد جامعه دانش اروپایی (European Knowledge Society (CTEKS)) از سال 2003 در اروپا شکل گرفته است.
دفتر ارزیابی فناوری در پارلمان آلمان (TAB) نیز در سال 2008 گزارشی از اقدامات اخیر در فناوری‌های همگرا منتشر کرده است. در این گزارش آمده بسیاری از بحث‌ها تاکنون به محافل دانشگاهی محدود شده است. همچنین چشم‌انداز آرمانی و بلند‌مدت برای فناوری‌های همگرا را بهبود بالقوه بشر در درگیری‌های اجتماعی دانسته است.
در آلمان فرآیندهای همگرایی در تحقیق و توسعه تا حدودی بحث سیاست‌ها و فعالیت‌های صنعتی است‌، اما تاکنون بیشتر به عنوان یک روند کلی در انتقال و یا همکاری تحقیقات میان رشته‌ای دیده شده است.
همزمان با اتحادیه اروپا و آمریکا کشورهای دیگری چون برزیل، کره‌جنوبی، روسیه و چین نیز برای سرمایه‌گذاری در این حوزه فناوری اقداماتی انجام دادند. با توجه به پیچیدگی حوزه و نیاز به پشتوانه علمی بالا برای تحقیقات در این زمینه، این کشورها هنوز نتوانسته‌اند به صورت جدی وارد فاز تحقیقاتی شوند. البته طی سال‌های اخیر برخی از این کشورها مانند روسیه و چین فاز برنامه‌ریزی تحقیقات را پیش برده و آماده ورود به جمع کشورهای پیشتاز در این زمینه هستند.
آنچه در تمامی گزارشات منتشر شده از سوی کشورهای مختلف درخصوص اقدامات و سیاست‌گذاری‌های انجام شده در زمینه فناوری‌های همگرا انعکاس یافته، نشان از چشم‌انداز آرمانی و بلندمدت برای NBIC با هدف بهبودزندگی و سلامت بشر است.

فناوری‌های همگرا در ایران در چه مسیری قرار دارند؟

فناوری نانو، بیوتکنولوژی، فناوری اطلاعات و علوم شناختی از جمله علوم و فناوری‌های با الویت در نقشه جامع علمی و فناوری کشور ما است، به طوری که در حوزه فناوری، فناوری‌های اطلاعات، نانو و زیستی در اولویت اول و در حوزه علوم پایه و کاربردی، علوم شناختی و رفتاری در اولویت اول این سند قرار گرفته‌اند. همچنین در راستای پیشرفت و توسعه این فناوری‌ها تا کنون از سوی دولت و مراکز مربوطه اقداماتی انجام گرفته است.
در راستای برنامه‌ریزی و سیاست‌گذاری علوم و فناوری‌های همگرا در اولین اقدام ستادهای توسعه فناوری نانو‌، ستاد توسعه فناوری اطلاعات و ارتباطات، ستاد علوم و فناوری‌های شناختی و ستاد توسعه زيست‌فناوري در معاونت علمی فناوری ریاست جمهوری به عنوان نهاد ملي مديريتی این فناوری‌ها شکل گرفته و در راستای دست‌یابی به اهداف سندچشم‌انداز ملی فعالیت داشته و تاکنون دستاوردهای ارزنده‌ای نیز کسب کرده‌اند.
بررسی‌های پایگاه اطلاعاتی وب‌آف‌ساینس (Web Of Science) در سال‌های ۲۰۰۴ تا ۲۰۱۴ در حوزه فناوری‌های همگرا نشان می‌دهد که در مجموع ۹۲۰ مدرک علمی در این زمینه توسط کشورهای مختلف جهان منتشر شده است که ایران با تولید ۲۰ مقاله در این حوزه، رتبه ۱۵ را از بین ۲۰ کشور داشته است.
از سال ۱۳۹۴ برنامه‌ریزی و توسعه فناوری‌های همگرا در کشور ما با محوریت «مرکز راهبردی فناوری‌های همگرا» انجام می‌شود. این مرکز اطلاع‌رسانی، ترویج، حمایت از پژوهش و توسعه بازار فناوری‌های همگرا را در دستور کار دارد.

درباره فناوری‌های همگرا بیشتر بدانید

در حال حاضر منابع جامعی در خصوص علوم و فناوری‌هایی که در شمار فناوری‌های همگرا قرار دارند، به زبان فارسی منتشر شده است. شما می‌توانید با بررسی کتاب‌های موجود در بخش کتاب‌های فناوری‌های همگرا در واوک، منابع مورد نیاز خود را تهیه کنید.

0 دیدگاه

ارسال یک دیدگاه

در خصوص این مطلب نظری دارید؟
دیدگاهتان را به اشتراک بگذارید...

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *